Miłość (lub uczucie równoważne)

Czy rząd może przerwać nielegalne praktyki ustawiania publicznych przetargów w branży IT?

Ten artykuł został pierwotnie opublikowany w serwisie ngi24.pl jako głos w dyskusji na temat przetargów w Polsce.

Tekst Pani Anny Borys — „Microsoft moja miłość” (z portalu ng124.pl) — dotknął bardzo ważnego problemu i to wcale nie dlatego, że Autorka poświęciła go dyskusji o możliwości korzystania z Wolnego i Otwartego Oprogramowania (WiOO), lecz ponieważ dotyczy problemu przetargów publicznych.

Niektóre wypowiedzi cytowane w tym tekście świadczą o braku wiedzy o tym, czym jest WiOO i jakie są warunki korzystania z tych programów (WiOO to nie „freeware”!), ale to jest stosunkowo łatwe do sprostowania – wystarczy po prostu przeczytać licencje określające warunki korzystania z oprogramowania, co oczywiście powinno być podstawowym obowiązkiem osób odpowiedzialnych za jego wdrażanie. Problem z przetargami publicznymi jest jednak znacznie poważniejszy.

Jak zapewne wszyscy wiedzą, podstawowym dokumentem każdego przetargu jest tak zwany SIWZ (Specyfikacja Istotnych Warunków Zamówienia). Zamawiający określa w nim, jakich właściwości oczekuje od oferowanego rozwiązania. Jest to w większości przypadków jedyny dokument w postępowaniu przetargowym o charakterze technicznym. To właśnie w dokumentach SIWZ mamy zapisy typu „Oprogramowanie Microsoft Windows XP  Professional z Service Pack 3″ czasem z czysto formalnym dopiskiem „lub równoważne”. Oczywiście warunków równoważności (czyli określenia, o jakie właściwości techniczne systemu naprawdę Zamawiającemu chodzi) próżno szukać…

Aby już „zejść z Microsoftu” warto także wskazać na powszechną praktykę przepisywania specyfikacji z kart katalogowych publikowanych przez producentów sprzętu. Przecież to takie proste – wystarczy dostępna w każdym współczesnym systemie funkcja „Paste”. Oto przykład (z autentycznego SIWZ!):

Interfejs sieciowy terminala graficznego:
 Gigabit Ethernet 10/100/1000, skrętka (RJ-45), TCP/IP z obsługą DNS i DHCP, Point-to-Point Protocol (PPP), połączenie bezpośrednie przez port RS-232, Point-to-Point over Ethernet (PPPoE), Point-to-Point Tunneling Protocol (PPTP), Layer-2 Tunneling Protocol (L2TP), Wake on LAN (WOL), PXE, Server Network Time Protocol (STNP), Simple Network Management Protocol (SNMP)
Porty we/wy terminala graficznego:
8 portów USB 2.0 (dwa z przodu, cztery z tyłu i dwa w bezpiecznej kieszeni USB), 1 port VGA, 1 port DVI-D, 2 porty PS/2, 1 port szeregowy, 1 port RJ-45

I tak dalej, i tak dalej! Oczywiście dopuszcza się „rozwiązania równoważne” ale:
Płyta główna, klawiatura i mysz muszą być jednego producenta, którego logo musi być w sposób trwały umieszczone na wszystkich elementach zestawu.
Czyli:
Samochód musi być trwale oznaczony logo producenta. Logo musi być wpisane w koło, zaś liczba elementów podtrzymujących okrąg zewnętrzny musi być większa niż dwa, a mniejsza niż cztery…

Warunki wolnej konkurencji zostały zachowane…

Przedstawiciele Zamawiających argumentują – to nasz budżet, nasze środki i chcemy kupić to, co na najbardziej odpowiada, już eksploatujemy takie rozwiązanie itd., itd.

Otóż to jest nieprawda – to nie są ŚRODKI ZAMAWIAJĄCEGO – to są ŚRODKI PUBLICZNE. I zostały one przyznane Instytucji nie po to, aby zakupiła „to, co jej najbardziej odpowiada” – lecz to, co jest jej niezbędne do realizacji celów, dla których została powołana (tak zwanych procesów biznesowych). Wielu zamawiających dumnie powołuje się na wdrożenie norm rodziny ISO 9000 – a przecież to właśnie te normy charakteryzuje podejście procesowe… Pytanie – do realizacji jakiego procesu biznesowego niezbędne jest wyposażenie standardowego sieciowego  komputerowego stanowiska pracy w 8 portów USB? Czy zamawiający może to umotywować? Jakież to urządzenia peryferyjne planuje się do niego za pomocą tych ośmiu portów USB 2.0  podłączyć?

I tu dochodzimy do sedna sprawy. Otóż Instytut Inżynierii Oprogramowania Carnegie-Mellon University, na którego opracowania z zakresu akwizycji systemów informatycznych powołuje się także w swych „Rekomendacjach” Urząd Zamówień Publicznych RP stwierdza, że pierwszym etapem tego procesu powinno być określenie i udokumentowanie rzeczywistych potrzeb (stated needs), a następnie zaprojektowanie kluczowych interfejsów. O tym, że zamawiający opracowują specyfikację pod rozwiązanie, które sobie „upatrzyli” mówi się od lat – wystarczy przypomnieć słynny „List Otwarty” czołowych polskich producentów sprzętu komputerowego skierowany do najwyższych władz oraz stowarzyszeń informatycznych (15 listopad 2006 r.), w którym wskazywano na umieszczanie w SIWZ przetargów publicznych zapisów nie mających nic wspólnego z rzeczywistymi potrzebami (np. określanie liczby oraz funkcji diod LED na obudowie komputera!). I czy coś się zmieniło – ano nic!

Obawiam się, że nadal wszystko pozostanie po staremu jeśli nie będzie się wymagać od rozpisujących przetargi publiczne określenia i udokumentowania rzeczywistych potrzeb, których zgodność ze stanem faktycznym będzie mogła podlegać merytorycznej kontroli. Tylko postawienie takiego wymagania mogłyby postawić proces przetargowy z powrotem „na nogi” -  czyli takie opracowywanie dokumentacji (a zwłaszcza SIWZ), aby zawarte w niej wymagania były odzwierciedleniem rzeczywistych potrzeb organizatora przetargu, a nie zawierały danych katalogowych sprzętu lub oprogramowania preferowanych producentów.

Jeśli to nie nastąpi będzie dalej tak jak jest. I opracowujący SIWZ będą nadal przygotowywać je w taki sposób, aby de-facto wykluczały swobodne konkurowanie różnych rozwiązań.

A przecież jeszcze stosunkowo niedawno (2003, 2004) w większych przetargach prowadzono dobrze przygotowane testy techniczne według jawnych, opublikowanych szczegółowych procedur, do SIWZ dołączano załączniki zawierające dokumentację interfejsów i inne szczegółowo określone wymagania o intersubiektywnym i interkomunikowalnym charakterze technicznym. W takich warunkach możliwa była prawdziwa konkurencja – każdy bowiem mógł się pokusić o przygotowanie odpowiedniego rozwiązania – po prostu wszyscy wiedzieli, o co chodzi (jeśli tylko rozumieli język techniczny)! Zamawiający po zakończeniu testów i porównaniu cen mógł wybrać najkorzystniejsze rozwiązanie.

Dopóki nie zostanie wprowadzona obiektywna kontrola całości procesu przetargowego i zgodności wymagań z rzeczywistymi, udokumentowanymi oraz uzasadnionymi potrzebami zamawiającego – a przynajmniej realne zagrożenie taką kontrolą i jej konsekwencjami nie ma co marzyć o warunkach swobodnej konkurencji – a tym samym szerszym upowszechnieniu Wolnego i Otwartego Oprogramowania. Zawsze będzie bowiem można znaleźć szczegół różniący „rozwiązanie równoważne” od „jedynie słusznego i pożądanego”, który zostanie użyty do zdyskwalifikowania tego pierwszego, choćby we wszystkich innych parametrach było ono lepsze. Ale – „Przecież nie jest równoważne”.

A artykuł Pani Anny Borys podaje konkretne przykłady potwierdzające, że możliwe jest korzystanie na co dzień z WiOO i przynosi to konkretne korzyści (również finansowe). Czyli jednak można – a  może po prostu trzeba chcieć i kierować się zdrową zasadą poszukiwania najlepszego i najefektywniejszego rozwiązywania rzeczywistych potrzeb – a nie zachwycać się posiadaniem aż 8 portów USB w terminalu lub długą listą protokołów, które i tak nie zostaną wykorzystane w naszej instalacji.

System informatyczny budowany jest w celu spełnienia potrzeb „biznesowych” – a te można z powodzeniem dokładnie udokumentować (zwłaszcza w systemach Zarządzania Jakością). Może więc jednak „tabakiera dla nosa – Mości Panowie!”.

Tekst ten wyraża wyłącznie moje osobiste poglądy i nie może być w żaden inny sposób interpretowany.”

Tomasz Barbaszewski*

*Autor jest Przewodniczącym Rady Ekspertów Fundacji Wolnego i Otwartego Oprogramowania, prezesem firmy ABA, byłym dyrektorem ds. nowych technologii Optimusa, wykładowcą akademickim Uniwersytetu Jagiellońskiego i Politechniki Krakowskiej.